Pojęcie i rodzaje praw autorskich



Prawo autorskie, jako gałąź prawa, zajmuje się wszystkimi przejawami ludzkiej działalności twórczej, które posiadają indywidualny charakter i zostały przedstawione w postaci utworu. Utworem w prawie autorskim jest jakakolwiek postać tejże działalności twórczej, niezależnie od swojej wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Typowymi przykładami utworów są zatem dzieła wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi, a więc wszelkie utwory literackie, publicystyczne, naukowe czy kartograficzne, a także programy komputerowe. Utworami będą też przedstawienia plastyczne, fotograficzne, architektoniczne, urbanistyczne, muzyczne, sceniczne, choreograficzne i audiowizualne (w tym filmowe). Ustawa wskazuje jednakże również na utwory takiego rodzaju, jak pantomimiczne, lutnicze, a także wzornictwo przemysłowe.Ochronę prawnoautorską uzyskują jedynie same sposoby wyrażenia, w postaciach wyżej wymienionych lub analogicznych, a nie odkrycia, idee, zasady działania czy koncepcje matematyczne. Utwór nie musi być ukończony, aby korzystał z ochrony. Ponadto dla jej uzyskania nie są potrzebne jakiekolwiek formalności – prawo autorskie przysługuje twórcy już tylko z samego faktu powstania czy powstawania dzieła.

Osobno prawem autorskim objęte są opracowania cudzego utworu, czyli przede wszystkim tłumaczenia, przeróbki oraz adaptacje, przy czym rozporządzanie i korzystanie z opracowań zależy od zezwolenia twórcy utworu pierwotnego, a więc prawo do takich opracowań nazywa się prawem zależnym. Nie dotyczy to oczywiście opracowań utworów, do których autorskie prawa majątkowe wygasły. Co istotne, nie uznaje się za opracowania utworów, które zostały przez inny utwór jedynie zainspirowane. Ponadto twórca utworu pierwotnego ma prawo cofnąć zezwolenie na korzystanie z prawa zależnego, jeżeli w ciągu pięciu lat od jego udzielenia opracowanie nie zostało rozpowszechnione. Ewentualne wypłacone wcześniej twórcy wynagrodzenie nie podlega przy tym zwrotowi. Innym obowiązkiem korzystającego z opracowania, jest umieszczenie na nim oznaczenia twórcy oraz tytułu utworu pierwotnego. Jako osobny przedmiot prawa autorskiego obok opracowań występują zbiory, antologie, bazy danych – są one przedmiotem prawa autorskiego, o ile posiadają one cechy utworu. Niezależnie od tego, czy same zawierają materiały chronione czy nie, mają one charakter odrębnego dzieła, jeśli przyjęty w nich dobór, układ lub zestawienie ma charakter twórczy, a także nie powoduje to uszczerbku dla praw do wykorzystanych utworów.

Wyłączone spod ochrony prawnoautorskiej są akty normatywne lub ich urzędowe projekty, urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole, opublikowane opisy patentowe lub ochronne oraz proste informacje prasowe. Prawa autorskie dzielą się na prawa osobiste oraz majątkowe. Pierwsze nie wygasają nigdy, są niezbywalne, nie można się ich zrzec czy przenieść na inną osobę. W ich zakresie mieszczą się: prawo do podpisywania utworu nazwiskiem twórcy, prawo do zachowania niezmienionej treści i formy utworu. Twórca może jednak zobowiązać się w drodze umowy do niewykonywania swoich praw autorskich. Prawa majątkowe oznaczają możliwość czerpania korzyści majątkowych z wykorzystywania utworu. Co do zasady przysługują twórcy, który może jednak w drodze umowy przekazać je wydawcy, producentowi czy osobie trzeciej. Możliwe jest także udzielenie licencji, która uprawnia do korzystania z dzieła i pobierania z tego korzyści przez określony czas. Prawa autorskie majątkowe trwają, co do zasady przez okres życia twórcy oraz siedemdziesiąt lat po jego śmierci.





Powiązane artykuły