Podstawa naliczania odsetek



Pojęcie odsetek rozumiane jest jako pewnego rodzaju zapłata za korzystanie z cudzego kapitału. Utożsamianie odsetek z wynagrodzeniem jest trafne jedynie w stosunku do odsetek kapitałowych. Wynagrodzenie to stanowi zapłatę za to, że druga strona udostępnia kapitał do korzystania na określony czas. Można argumentować, że zapłata ta może spełniać wszystkie wymogi stawiane świadczeniu mającemu być "odpowiednikiem" świadczenia drugiej strony w rozumieniu prawa cywilnego, a więc że umowy kredytowe są w istocie umowami wzajemnymi. Gdy chodzi natomiast o odsetki za opóźnienie, trafniejsze byłoby określanie ich raczej mianem rekompensaty zamiast wynagrodzenia. Wynagrodzenie wiąże się bowiem na ogół ze wzajemnym świadczeniem drugiej strony, tzn. z prawidłowym, a nie nienależytym wykonaniem zobowiązania. Odsetki za opóźnienie stanowią tymczasem swoistą sankcję cywilnoprawną za niewłaściwe – opóźnione wykonanie zobowiązania pieniężnego. Mają zatem one w tym przypadku charakter bardziej zbliżony do odszkodowania niż do wynagrodzenia.

Obowiązek świadczenia odsetek wiąże się z możliwością korzystania z pieniądza albo rzeczy. Korzystanie jest podstawowym uprawnieniem właściciela, do treści którego tradycyjnie zalicza się uprawnienie do posiadania, używania rzeczy oraz do pobierania pożytków, jak również do tzw. dyspozycji faktycznej, włącznie z uprawnieniem zniszczenia rzeczy. Właściciel rzeczy może w ramach innego przysługującego mu uprawnienia obciążyć ją, ustanawiając na rzecz innej osoby prawo do korzystania z rzeczy w określonym zakresie, zarówno za pomocą umowy obligacyjnej, jak i ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego. Dla powstania obowiązku świadczenia odsetek konieczne jest zatem, aby właściciel rzeczy przekazał prawo do korzystania z rzeczy innej osobie.

Owo przekazanie do korzystania może nastąpić na podstawie czynności prawnej - umowy o charakterze kredytowym, na mocy której dłużnik otrzymuje od wierzyciela rzecz (pieniądze) - ale możliwe jest także korzystanie z rzeczy jedynie za dorozumianą wolą wierzyciela albo co więcej, nawet bez takowej zgody, co ma miejsce m.in. w wypadku powstania obowiązku zapłaty odsetek za opóźnienie. Odsetki te należą się bowiem z mocy prawa z chwilą niespełnienia w terminie świadczenia pieniężnego. Dłużnik w tej sytuacji korzysta z pieniędzy należnych wierzycielowi, jednak nie można stwierdzić, że wierzyciel oddał mu te pieniądze do korzystania. Raczej należałoby uznać, że to dłużnik sam zawładnął nimi dla swoich potrzeb. Tak więc uzyskanie prawa do korzystania z rzeczy przez dłużnika może być skutkiem albo przeniesienia tego prawa na dłużnika w drodze czynności prawnej, albo też może wynikać z określonego stanu faktycznego, polegającego naniespłaceniu w terminie długu pieniężnego czy wykorzystaniu rzeczy w cudzym interesie.Niemniej jednak jest powszechnie wiadome, że do naliczania odsetek musi istnieć podstawa prawna. Zatem, niedopuszczalne jest uznanie, że za korzystanie z cudzych środków należą się każdorazowo odsetki. W przypadku nieterminowego spełnienia świadczenia pieniężnego przez dłużnika wskutek okoliczności za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności, wierzycielowi należą się odsetki. Natomiast w przypadku zwłoki – wierzyciel może dodatkowo domagać się odszkodowania. Podstawa naliczania odsetek może wynikać z czynności prawnej, treści umowy lub z przepisów prawa.

Prawo cywilne przewiduje tzw. zakaz anatocyzmu dotyczący zakazu naliczania odsetek od zaległych odsetek, który jednak w pewnych przypadkach podlega pewnym wyjątkom. Pierwszy z nich dotyczy możliwości naliczania odsetek od sumy głównej powiększonej o już naliczone odsetki, co może nastąpić od wniesienia powództwa. Drugim wyjątkiem jest sytuacja, gdy strony już po powstaniu odsetek wyraziły zgodę na kapitalizację. Niemniej jednak odsetki podlegające kapitalizacji muszą już istnieć, co oznacza, że nie można wyrazić zgody na ich kapitalizacje przed ich powstaniem. Trzecim wyjątkiem, najczęściej jednak stosowanym w praktyce są mechanizmy bankowe. W przypadku bowiem kredytów czy pożyczek długoterminowych banki mają możliwość wprowadzenia zastrzeżenia o kapitalizacji odsetek. Maksymalna wartość odsetek nie może przekraczać czterokrotności stopy kredytu lombardowego NBP. Odsetki mają charakter świadczenia dodatkowego. Skutkiem tego jest możliwość dokonywania odrębnego przelewu, niezależnego dochodzenia odsetek i należności głównej, a także możliwość przejęcia długu bez odsetek. Jednocześnie również istnieje możliwość zabezpieczenia tylko kwoty głównej.





Powiązane artykuły